Waxyeellada Cudurka Cagaarshowga

1468

Dr DufleCudurka cagaarshowga ama jooniska waa cudur dhibaato weyn ku haya bulshada caalamka, sidaas darteed sanad kasta 28-ka July waxaa loo asteeyay maalinta cagaarshowga adduunka, si bulshada caalamka looga wacyigaliyo halistiisa.

Cudurka waxaa keena feyrusyo kala duwan, kuwaas oo keena burbur iyo dhaawac ku dhaca unugyada beerka (Hepatitis), feyrusyadaas waxaa ka mid ah: Virus A, B, C oo ah kuwa ugu badan iyo D, E.

Cagaarshowga A ( Hepatitis A Virus – HAV).

Waa nooca ugu badan sanadkii wuxuu ku dhacaa tiro dhan 1.4 milyan, wuxuu ku badan yahay carruurta dadka waaweyn wuu ku dhacaa, hab saf mar ah (Outbreak) ayuu leeyahay. Wuxuu ku badan yahay goobaha ay nadaafaddoodu hooseyso oo dadka badan ay ku nool yihiin, sida xeryaha qaxootiga IWM.

Feyruska wuxuu soo raacaa saxarada, waxaana gudbiya gacmaha kaddib marka la cuno cunto, khudrad ama miro aan si fiican loo nadiifin iyo marka la cabo biyo aan nadiif aheyn oo uu jeermiga ku jiro.

Cagaarshowga A (HAV) marka uu qofka dhiiggiisa galo ilaa calaamooyinka ay ka soo ifbaxayaan waxay qaadaneysaa muddo dhan qiyaastii 30 maalin, xiligaas qofka saxarada ayuu ku gudbinayaa cudurkii ama feyruskii.

Noocan A dhaqso ayaa looga bogsadaa, wax raagis ahna ma yeesho (Chronic Form).

Cagaarshowga B (Hepatitis B Virus – HBV)

Cagaarshowga noocaan ah waxaa keena feyrus B (HBV), wuxuuna ka mid yahay kuwa ugu khatarsan. Cudurkan wuxuu keenaa in qofka uu ku noqdo mid wakhti kooban haya ama joogta ah. Qiyaastii waxaa cudurkaan qaba adduunyada ama soo maray tiro dhan 2 bilyan oo qof, waxaa cudurkan la nool ama qabta 350 milyan, waxaa sanadkii u dhimata tiro ku dhow hal milyan.

Marku feyruska dhiigga gala ilaa ay calaamooyinka ka soo ifbaxayaan waxay qaadaneysaa muddo dhan qiyaas ahaan 75 maalmood, wuxuuna leeyahay raagis.

Cagaarshowga nooca B wuxuu ku gudbaa dhiigga iyo dheecaanka qofka jirran marka uu gaaro dhiigga qofka fiyow sida:-

 Hooyada uurka leh oo cunugga u gudbin karta xiliga dhalmada, xiligaas oo ah kan ugu badan ee raagista yeesha 90%.
 Dhiig ku shubid (taasoo waayahan yaraatay).
 Cirbad lagu duray qof jirran oo qof kale loo isticmaalo,
 Qalabka ama sakiinta gar-xiirka, madax-xiirka oo wadar loo isticmaalo.
 Wuxuu ku gudbi karaa galmada.
 Wuxu kaloo ku gudbaa daawo dhaqameedka sida:-
– Dalqo-goynta, qun-goynta, ilko-bixinta, gudniinka-fircooniga, gudniinka ragga si wadajir ah, dhalmo-dhaqameedka, sarsarmada iyo toobinta oo intaba qalabka loo isticmaalayo aan la jeermi dilin.

Cagaarshowga nooca B waxaa halis u ah:-

– Bukaannada dhiig-dareerka qaba oo mar kasta dhiig lagu shubo.
– Bukaannada kiliyaha ka jirran oo la dhaqo (Renal Dialysis)
– haqaalaha caafimaadka iyo kuwa sheybaarka
– Buukaannada HIV qaba oo difaacooda hooseeyo.

Waxaa xusid mudan in cagaarshowga B (HBV) uu boqal jeer ka dhaqso badan yahay HIV xowliga fiditaanka cudurka.

Feyruskan cagaarshowga B, 7 maalin ayuu dibadda ku noolaan karaa isagoo waqtigaasku gudbin kara cudurka.

Cagaarshoowga C (Hepatitis C Virus – HCV).

Waxaa keena feyruska cagaarshowga C (HCV), tirada adduunka qabta cagaarshowga nooca C-ga waa 170 ilaa 200 milyan oo qof; sanad kasta tirada bukaanka cusub ee uu ku dhaco waxay gaareysaa 3 – 4 milyan.

Feyruska cagaarshowga nooca C-ga waxaa la helay 1989-kii, horay waxaa loo dhihi jiray (NON A NON B) oo aan ahayn cagaarshowga noocyada A iyo B, taariikhdaas wixii ka horreeyay wuxuu aad ugu gudbi jiray dhiigga dadka lagu shubo, isagoo keeni jiray cagaarshowga ka yimaada dhiig ku shubida.

Wuxuu ku gudbaa dhiigga iyo dheecaanka qofka jirran marka uu gaaro qofka fiyow.

Markuu feyruska dhiigga galo ilaa ay calaamooyinka ka soo ifbaxayaan waxay qaadaneysaa muddo dhan qiyaas ahaan 60 maalin (45 -180 maalin).

Cagaarshowga nooca C (HCV) wuxuu yeeshaa raagis (Chronic Hepatitis) 75% ilaa 80%, khatarta kale uu leeyahay waxaa ka mid ah in calaamooyinkii cudurka badanaa aysan soo If baxin 60% ilaa 80% (Asymptomatic), taas ayaa keentay magaca la siiyay oo ah dilaaga aamusan (Silent Killer).

Calaamooyinka Cagaarshowga

Waxaa loo qeybiyaa 3 qeyb:-

Qeybta Hore: Waa xilliga uusan cagaarkii wali soo ifbixin: Xilligaas bukaanka wuxuu qabaa calaamooyinka sida labolabo, bog xanuun, madax xanuun, matag, cuntada oo uu qaadan kari waayo, daal badan, xummad, qun xanuun, murqo xanuun, xubno xanuun iyo shuban yar. Calaamooyinkaas waxay jiri karaan muddo dhan 10 ilaa 14 casho.

Qeybta labaad: Waa xilliga cagaarka uu muuqanaay: Xilligan waxaa soo muuqanayo cagaarki indhaha, oogada, kaadida oo gaduud noqota sida shaah rinji ah, saxarada oo midab cadaata iyo kor cuncun. Xanuun yar oo dhinica beerka ku aaddan iyo qanjiro barar. Calaamadahaan waxay jiri karaan muddo dhan 2, 3 ilaa 4 isbuuc.

Qeybta Sadaxaad: waa xilliga ka bogsashada cudurka: Xilligaan calaamooyinkii cudurka way yaranayaan ilaa ay ka baaba’aan sida cagaarka indhaha iyo oogada oo baaba’aya, bukaanka wuu ka soo fiicanaayaan calaamadihii hore, laakiin taas macanaheedu ma ahan in uu bukaanku ka reystey cudurkii, balse beerkii wali waa dhaawacan yahay oo waa bukaa, waxayna qadaneysaa bogsashadiisa buuxda muddo 2 ilaa iyo 4 bil ah.

Dabka iyo Cagaarshowga:

Bulshada Soomaaliyeed qaar badan waxay aaminsan yihiin in cudurka cagaarshowga lagu daaweeyo dabka bukaanka la gubo.

Haddaba dabka iyo cudurka cagaarshowga haba yaraatee wax xiriir ah oo ka dhaxeeya ma jiraan.

Arrintaas si cilmi ah haddii aan u fasirno, waa tii horay aan u soo xusnay sadaxdii qeyb ee calaamooyinka gaar ahaan xilliga cagaarka indhaha iyo oogada ay soo ifbaxaan in uu jiri karo 2, 3 ilaa 4 isbuuc, kaddibna ay baabi’i doonaan calaamooyinkaas oo dhan, haddaba waxaa isku soo beegmaya xilliga bukaanka la gubo iyo dhamaadka caadiga ahaa ee calaamooyinka, taas ayaana keentay in dadka qaar ay u qaataan in bukaanka uu dabka ku reystay, taas ayaana keeneysaa in uu bukaanku dib u billaabo socod iyo dhaqaaqiisi nolol-maalmeed, middaas oo sii xumeyn doonta xaaladda caafimaad ee beerka, iyadoo bilooyin kaddib (6 bil) uu cudurkii u gudbaayo nooca raagiska yeesha.

Cawaaqibka Dambe ee Cagaarshowga

Cudurka cagaarshowga noocyada B (HBV) iyo C (HCV), wuxuu noqon karaa nooca cusub (Acute Hepatitis) iyo nooca raagiska yeesha (Chronic Hepatitis).

Cagaarshowga nooca B infekshankiisa cusub (Acute Hepatitis) badanaa waa laga reystaa muddo kaddib, waxaana ugu wacan difaaca qofka 90%, halka 10% uu noqdo kan raagiska yeesha (Chronic Hepatitis).

Boqolkiiba 25 – 30 wuxuu u gudbayaa nooca beerka adkaada (Liver Cirrhosis) caloosha oo biyo galaan (Ascites) (20% – 25%) wuxuu u gudbaa kansarka beerka ku dhaca (Liver Cancer – HCC).

Cagaarshowga nooca C (HCV) 75% – 80% wuxuu noqdaa kan raagiska yeesha (Chronic Hepatitis). 20% – 25% wuxuu u gudbaa beerka adkaada calooshana ay biyo galaan (Liver Cirrhosis) iyo kansarka beerka ku dhaca (Liver Cancer – HCC).

Siyaabaha looga hortago Cagaarshoowga

Ka hortagga cudurka cagaarshowga waxaa muhiim u ah in laga fogaado qaabkii aan soo sheegnay in uu cudurka ku gudbo.

Ugu horreyn waa in la xoogiyaa nadaafadda gacmaha cuntada ka hor iyo markii musqusha la galo, waa in la xoojiyaa nadaafadda guriga iyo musqusha, waana in si fiican loo mayraa qudaarta, waa in la ilaaliyaa nadaafadda raashiinka la cuno.

Waxaa kaloo muhiim ah cirbadaha la isku duro, sakiinta gar-xiirka iyo cadayga ilkaha in aan wadar loo isticmaalin, laguna tuurin dibadda. Sidoo kale waxaa muhiim ah in qalabka loo isticmaalo ilko-bixinta dalqo-goynta qun-goynta, gudniinka wiilasha, dhago-durista uu nadiif yahay lana jeermi dilo, taaso laga helo xarumaha caafimaadka. Lamaanaha isguursanaya waa in ay iska baaraan feyruska cagaarshowga nooca B.

Ka hortagga ugu muhiimsan waa tallaalka cagaarshowga nooca A (HAV) iyo nooca B (HBV), oo ka hortagaya in cudurka cagaarshowga uu qofku haleelo, wuxuu siinayaa awood difaac oo joogto noqota.

Tallaalka cagaarshowga B ee (HBV) 95-98% ayuu ka hortagaa in cudurkii uu gudbo ama yeesho raagis ama u gudbo beerka oo adkaada biyana galaan ama u beddelmo kansarka bini’aadamka khatarta ku ah ee beerka ku dhaca.

Tallaalkaan nooca B ee (HBV) waxaa la soo saaray 1982 helitaankiisa waddamada soo koraya wuu ka wanaagsan yahay waqtiyadii hore, waxaana loo qaataa marka hore bil kaddib, 6 bil kaddib (0, 1, 6), ururka caafimaadka adduunka wuxuu ku daray oo laga mid dhigay tallaallada joogtada ah ee carruurta la siiyo (EPI), isagoo la raacsiiyay tallaalka DTP laguna magacaabay ‘Pentavalent’, kaasoo waddaankeena Soomaaliya maanta laga heli karo.

Talo-siinta qofka qaba cagaarshowga

Bukaanka qaba cudurka cagaarshowga waxaan kula talinayaa marka uu cudurka isku arko in durbadiiba uu la xiriiro dhaqtar, isla markaasna uu qaato talada iyo daawada uu siiyo dhaqtarka.

Ugu horeyntii waxaa la farayaa:

1. Nasasho dheer oo sariirta korkeeda uu ku nasto, wax shaqo ahna uu ka fogaado muddo dhan ugu yaraan 3 ilaa 4 isbuuc.
2. Raashinka: Qofku haddii uu afka wax ka qaadan karo waa in uu badsadaa qaadashada cuntada macaan ama malabka shinnida si uu u helo tamar badan. Dabcan arrimahaas aan soo sheegnay waa ka reebban yihiin qofka kaadi-macaanka qaba.

Waa in uu aad u yaraystaa cunista subagga iyo cuntada shiilan. Borotiinka qiyaas ayuu u qaadan karaa. Waa in uu ka fogaado cabidda khamiriga, sigaarka iyo cunidda daawo aanu dhaqtar u qorin.

W.D: Dr. Cismaan Dufle